Bevolking en talen van Azerbeidzjan
Azerbeidzjan telt ongeveer tien miljoen inwoners, van wie ruim twee miljoen in de agglomeratie Bakoe. Verreweg de grootste groep zijn Azerbeidzjanen, maar in de bergen en aan de randen van het land wonen Lezgiërs, Talysh, Avaren, Udi en Bergjoden — en in één dorp een taal die nergens anders ter wereld wordt gesproken.
Hoeveel mensen, en waar
De bevolking groeide sinds de onafhankelijkheid van ruim zeven naar rond de tien miljoen en is voor ongeveer de helft stedelijk. Die stedelijkheid concentreert zich sterk: Bakoe met zijn voorsteden herbergt in zijn eentje een kwart tot een vijfde van alle inwoners, terwijl de tweede stad Ganja rond de 350.000 mensen telt en verder alleen Sumqayit en Mingachevir boven de honderdduizend uitkomen. Het platteland loopt leeg, vooral in de bergdorpen; wie daar rondloopt, ziet veel ouderen en weinig twintigers. Een deel van de gezinnen leeft van geld dat familie in Rusland of Turkije verdient.
Bij de bevolkingscijfers hoort ook een aparte categorie: enkele honderdduizenden binnenlands ontheemden uit de oorlogen om Nagorno-Karabach, die decennialang in tijdelijke huisvesting woonden en de laatste jaren deels naar heropgebouwde plaatsen in de regio verhuizen. Achtergrond staat bij de geschiedenis van Azerbeidzjan.
De taal
Het Azerbeidzjaans is een Turkse taal uit de Oghuz-tak en dus nauw verwant aan het Turks; sprekers van beide talen begrijpen elkaar met wat moeite. Het schrift wisselde in een eeuw tijd van Arabisch naar Latijn (jaren twintig), naar Cyrillisch (jaren veertig) en sinds 1991 weer terug naar Latijn — met een paar eigen letters zoals ə, ğ, ı, ö, ü en ş. Dat maakt straatnaamborden verrassend leesbaar.
Russisch is als tweede taal wijdverbreid, vooral bij oudere stedelingen en in Bakoe, waar Russischtalige scholen bestaan. Engels wint snel terrein bij jongeren in de hoofdstad, maar op het platteland kom je er weinig mee; daar helpen handgebaren, een vertaalapp en een paar woorden Azerbeidzjaans. Zie de taalgids met handige zinnen.
Minderheden
| Groep | Waar | Taal |
|---|---|---|
| Lezgiërs | noorden, rond Guba, Qusar en Zagatala | Lezgisch (Noordoost-Kaukasisch) |
| Talysh | zuiden, rond Lankaran en Astara | Talysh (Iraans) |
| Avaren en Tsakhoeren | noordwesten, Zagatala en Balakan | Noordoost-Kaukasisch |
| Russen en Oekraïners | vooral Bakoe en Sumqayit | Russisch, Oekraïens |
| Bergjoden | Krasnaya Sloboda bij Guba | Juhuri (Judeo-Tat, Iraans) |
| Udi | het dorp Nij bij Gabala | Udi, christelijk, Kaukasisch-Albanees erfgoed |
| Georgiërs (Ingiloy) | noordwesten bij de Georgische grens | Georgisch |
Daarnaast wonen er Tataren, Turken, Koerden en kleinere groepen. Etnische verhoudingen liggen politiek gevoelig en cijfers lopen uiteen; de vuistregel is dat ruim negen op de tien inwoners zich als Azerbeidzjaan identificeert.
De talen van de Guba-bergen
In een handvol dorpen in het noordoosten worden talen gesproken die daarbuiten niet bestaan. De bekendste is het Ketsj van Khinalug, een dorp op zo'n 2.350 meter waar naar schatting nog een paar duizend mensen die taal beheersen. Ze staat vrij geïsoleerd binnen de Noordoost-Kaukasische familie en is nooit een schrijftaal geworden; jongeren die naar Bakoe verhuizen, stappen doorgaans over op het Azerbeidzjaans. Vergelijkbaar zijn het Budukh en het Kryts in naburige dorpen, allebei met nog kleinere aantallen sprekers. UNESCO rekent ze tot de bedreigde talen. Voor bezoekers is het vooral een reden om in Khinalug een gids uit het dorp zelf te nemen — de verhalen zitten in de taal.
Diaspora en Azerbeidzjanen in Iran
Buiten het land wonen meer Azerbeidzjanen dan erin. De grootste groep leeft in het noordwesten van Iran, in de provincies rond Tabriz — een direct gevolg van de verdragen van 1813 en 1828, die het historische gebied langs de rivier de Aras in tweeën deelden. Schattingen van hun aantal lopen sterk uiteen, maar het gaat om vele miljoenen en daarmee om de grootste minderheid van Iran. Verder zijn er grote gemeenschappen in Rusland, Turkije, Georgië en Duitsland. De exclave Nachitsjevan, die van de rest van het land is afgesneden door Armeens grondgebied, hoort staatkundig bij Azerbeidzjan en is alleen per vliegtuig of via Iran of Turkije bereikbaar.
Volgende stap: lees hoe geloof en secularisme zich verhouden bij religie in Azerbeidzjan, bekijk de andere thema's op de cultuurpagina, of ga op pad naar het hoogste dorp van het land met de tiendaagse route.