Economie van Azerbeidzjan: olie, gas en daarna
Azerbeidzjan draait op olie en gas: samen zijn ze goed voor ruwweg negentig procent van de export en het leeuwendeel van de staatsinkomsten. Die afhankelijkheid begon bij Bakoe in de 19e eeuw, kreeg met het "contract van de eeuw" van 1994 een tweede leven, en is precies de reden dat het land nu zoekt naar wat er ná de olie komt.
De eerste olieboom
Op het Absheron-schiereiland sijpelde al eeuwen olie uit de grond; reizigers schepten het uit putten en gebruikten het als lampolie en medicijn. In 1846 werd bij Bibi-Heybat een put geboord — vaak aangehaald als de eerste mechanisch geboorde oliebron ter wereld — maar de echte doorbraak kwam pas in de jaren zeventig van die eeuw, toen het Russische staatsmonopolie werd opgeheven en concessies vrijkwamen. De gebroeders Nobel richtten in 1879 hun oliemaatschappij op, de Rothschilds volgden, en rond 1900 kwam ongeveer de helft van de wereldproductie uit deze ene stad.
De winst verdween in de herenhuizen die het centrum van Bakoe nog steeds hun negentiende-eeuwse gezicht geven, gebouwd door oliebaronnen die met elkaar wedijverden in gevelornament. Tegelijk ontstonden er arbeiderswijken en stakingen — de jonge Stalin was er organisator. Meer over die periode in de geschiedenis van Azerbeidzjan.
Sovjettijd
Onder de Sovjet-Unie werd Bakoe het olie-industriecentrum van het land; tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam het overgrote deel van de sovjetbrandstof hiervandaan, wat de Duitse opmars richting de Kaukasus verklaart. In 1949 begon bij Neft Daşları ("Olierotsen") in de Kaspische Zee de eerste offshore olieproductie ter wereld, met een stad op palen die tot vandaag bestaat. Vanaf de jaren zeventig verschoof de sovjetproductie naar Siberië en raakte de Azerbeidzjaanse industrie in verval — verroeste boortorens in de vlakte rond Bakoe zijn er de erfenis van.
Het contract van de eeuw en de pijpleidingen
| Jaar | Mijlpaal |
|---|---|
| 1994 | "Contract van de eeuw": een internationaal consortium onder leiding van BP mag het olieveld Azeri-Chirag-Gunashli ontwikkelen |
| 1999 | Oprichting van SOFAZ, het staatsoliefonds dat de opbrengsten beheert |
| 2006 | De Bakoe–Tbilisi–Ceyhan-pijpleiding gaat in bedrijf en brengt olie via Georgië naar de Turkse Middellandse Zeekust |
| 2018–2020 | De Zuidelijke Gascorridor komt gereed: gas uit het veld Shah Deniz stroomt via TANAP en TAP naar Italië |
Het belang van die leidingen is vooral geografisch: ze lopen bewust niet via Rusland of Iran. Sinds 2022 kijkt Europa nadrukkelijker naar Azerbeidzjaans gas als aanvulling, al gaat het om bescheiden volumes vergeleken met wat de EU voorheen uit Rusland betrok. Het staatsoliefonds SOFAZ publiceert zijn cijfers en financiert onder meer infrastructuur en studiebeurzen; het is een van de weinige goed navolgbare posten in de staatsfinanciën.
Wat de economie verder doet
- Landbouw is de grootste werkgever buiten de steden. Granaatappels uit Goychay, hazelnoten uit het noordwesten, thee uit de subtropische zuidpunt en katoen uit de vlakte zijn de bekendste producten; wijnbouw rond Shamakhi en Ganja groeit weer na de sovjetjaren.
- Toerisme werd na 2015 actief gestimuleerd met het e-visum, evenementen als de Formule 1 en investeringen in skiresorts. De bezoekersaantallen komen vooral uit Rusland, Turkije, Iran en de Golfstaten; West-Europeanen vormen een kleine maar groeiende groep.
- ICT en transport zijn de officiële speerpunten: datacenters, een technologiepark bij Bakoe en de rol van doorvoerland op de "middencorridor" tussen China en Europa, met de haven van Alat en de spoorlijn Bakoe–Tbilisi–Kars.
- Wederopbouw van de heroverde regio's slokt sinds 2021 een aanzienlijk deel van de staatsbegroting op, inclusief nieuwe wegen en luchthavens.
De manat, en wat je daarvan merkt
De manat was jarenlang stevig aan de dollar gekoppeld. Toen de olieprijs in 2014 instortte, hield de centrale bank die koers eerst overeind en volgden in 2015 twee devaluaties: eerst in februari, daarna in december, waarna de munt in totaal ongeveer de helft van zijn waarde ten opzichte van de dollar verloor. Spaargeld verdampte en het vertrouwen in banken kreeg een knauw — een reden dat veel mensen nog steeds contant en in dollars denken. Sindsdien ligt de koers weer stabiel rond 1,70 manat per dollar, wat voor jou neerkomt op ongeveer 1,90 AZN voor één euro. Wat dat in de praktijk betekent voor pinnen, wisselen en dagbudget staat bij geld en kosten.
En na de olie?
De olieproductie uit het hoofdveld daalt al jaren; gas moet dat deels opvangen, maar ook dat is eindig. De regering zet daarom in op groene stroom: op en rond het Absheron-schiereiland en offshore in de Kaspische Zee zijn de windcondities uitzonderlijk goed, en er zijn afspraken met buitenlandse investeerders over grote wind- en zonneparken, waaronder een zonnecentrale ten zuiden van Bakoe. Het idee is om binnenlands groene stroom te gebruiken en meer gas te kunnen exporteren, en op termijn zelfs stroom via een kabel onder de Zwarte Zee naar Europa te leveren. Dat Bakoe in 2024 de klimaattop COP29 organiseerde, paste in diezelfde presentatie. Hoe hard die plannen worden, moet zich nog bewijzen.
Volgende stap: lees wie er in dit land wonen bij bevolking en talen, bekijk de andere thema's op de cultuurpagina of zie de olie-erfenis met eigen ogen op het brandende Yanar Dag.